60. hamarkadako euskal literatura A - Recently Updated Pages

Home

euskaljakintza — Fri, 29 Dec 2006 04:50:56 CST

60.HAMARKADA: BERRIKUNTZA KULTURA

TESTUINGURU SOZIO KULTURALA

EUSKAL KULTURA MODERNOAREN HASTAPENAK

Politika. Sentimendu nazionalista frantsesa zen Ipar Euskal Herrian, Hegoaldeko euskal abertzaletasunari atea itxiz.

- Estatu frantsesean Europako Ekonomi Elkartea sortu zuten V. Errepublika ezarriz.
- Hego Euskal Herrian Francoren aginte politiko eta kulturala erabatekoa zen eta frankismoa indarra hartzen hasi zen. Francoren erregimena nazioarteko onarpena lortu zuen.
- Kultura giroak eraginda gazteek mugimendu abertzale eta ezkerrekoa jarri zuten abian ETA.

Ekonomia:

- Hegoaldean inmigrazio handia eta hirien hazkundea industriaren gorakada dela eta.
- Iparraldean biztanle hustuketa, jendea baserri girotik hirietara joan baitzen.

Kultura: Hasieran zentsura ia erabatekoa izan zen. Ondoren egoera zertxobait arindu zelarik.

- Apaiztegiek lan handia egin zutenkulturaren sustapenenan.Era berean, apaizgaiak laikotu eta gizarte zein poltika-arloak jorratzen hasi ziren.
- Aldizkari eta argitaletxeen sorrera.
- Euskal arte berriak nazioartean ezagun izaten hasi ziren. Garai honetakoa dugu Ez dok amairu taldea.
- Euskaltzaindian kide berriak sartu ziren eta euskara batua indartzen hasi zen. Baionako biltzar nagusian, euskara batuaren oinarriak finkatu zituzten.
- 50eko hamarkadaren amaieran ikastolen sorrera eman zen.

Eta nik osatu egingo dut.

GIZARTEA LITERATURAREN AKUILU

ncasado — Mon, 30 Oct 2006 09:35:26 CST

50eko hamarkadan kezka politikoa, soziala, filosofikoa, erlijiosoa eta artistikoa ez ezik literaturaren inguruko kezka ere bazegoen, literatura ez baitzen autonomoa.
Hamarkada honen hasieran, gerraosteko giro ilun eta pobretik irteten hasteko hainbat eragile garrantzitsu sortu ziren: argitaletxeak, ikastolak eta alfabetatze-taldeak, euskara batua...
Mugimendu politikoaren eta kulturalaren arteko lotura nabarmena izan zen 60 eta 70eko hamarkadetan.
Vatikanoko II.kontzilioak (1962-1965) Eliza katolikoaren eraberritzea bideratu zuen. Apaizgai asko eta apaizak ere, Elizaren bidea utzi eta laikotu egin ziren. Euskal Herrian, Elizako buruek Francoren aldeko jarrera izateak instituzio horrekiko mesfidantza piztu zuen euskal fededun askoren artean.
Elizaren bidetik aldendutako asko politika eta gizartegintzan murgildu ziren. Abertzaletasuna ez ezik, ezkerreko mugimendu gazteak sortu ziren (ETA).
Gerraurreko ikuspegi nazinalista tradizionalak goia jo eta behera egin zuen. Gazteok, industrializazioak eta garapen ekonomikoak sorturiko gizarte berriaren seme-alaba dira: kaletarrak, apaigai nahiz unibertsitatean eskolatuak, euskara batuaren aldekoak eta asko euskaldun berriak.

Argitaletxeak

1942tik aurrera, EKIN argitaletxeak eskaini zien euskaraz kaleratzeko aukera, Buenos Airesen, ordea.
Hamar urte luze pasa behar izan ziren argitaletxe berriak sortu eta abian jartzeko.

nagore

narmendariz — Sun, 29 Oct 2006 04:57:23 CST

OLERKIGINTZA

Garai honetan, euskal poseian haize berriak. Olerkigintzaren egile aipagarrienak, Jon MIrande eta Gabriel Aresti ditugu.

JON MIRANDE

Zuzenbidean, FIlosofian eta Hizkuntzalaritzan aditua zen. Hamabost bat hizkuntza ikasi zituen, horien artean euskara. Nahiz eta Parisen bizi, ez zuen euskal kulturan murgiltzeko arazorik izan, eta Eusko Ikaskuntzako idazkari izatera iritsi zen. Adiskide ugari egin zituen euskaltzaleen artean, baina hauek bere pentsamolde eta jarrera probokatzailearengatik baztertu egin zuten. Hau guztia dela eta, euskaraz idazteari utzi zion, azkenean bere buruaz beste egin zuen.

Bere pentsaera bost puntuetan bana daiteke:

Euskaltzalea zen, ez zuen ez euskaldun-fededun binomioa onartzen, ezta estatu espainiar eta menpekotasuna ere.

Paganismo inmoralaren alde zegoen, jainkoa, eliza eta morala erasotuz.

Ez zegoen burges diruzaleen alde, ideologia ezkertiaren alde ere ez; Elite borrokalaria bat sortzearen alde zegoen.

Bere askatasun nahiak, ideaia faxistak defendatzera eraman zuen askotan.

Bere ustez maitasuna ez zen existitzen.

Pentsamolde hauek guztiak bere lanetan nabarmenak dira, munduaren zentzugabekeriaren erakusle gisa. Umore beltza, ironia,...izan ziren bere pentsamoldearen oinarri. Honekin batera, kristau aurreko tradizio euorparretik aztarna paganoen sinbolo eta motibo baikorrak hartu zituen, askatasuna eta jarrera heroikoa, esate baterako.Edonola ere, ez zuen sinesten poesiak gizartea alde zezakeenik. Bere ezaugarrienetako bat, itsusiaren eta ederraren arteko kontraste estetiko egitea da.
Gipuzkera eta zuberera erabili bazituen ere, lapurtera klasikoaz baliatu zen funtsean. Hizkera dotorez eta aberatsez idazten du.
Poesiari dagokionez, aipagarria da bere estiloa, esaterako, bertsoen egitura landua.
Prosari dagokionez, bere lanik garrantzitsuena Haur besoetakoa eleberria da. 1959. urtean idatzi bazuen ere, 1970 arte ez zen argitaratua izan.
Miranden euskal literaturari utzi dizkion ezaugarriak, askatasuna, hizkera poetikoa... eragina izan dute ondorengo euskal idazleengan.

GABRIEL ARESTI

Gabriel Aresti euskaldun berria da. Zeharo bermatu zituen euskara eta euskal literatur tradizioa. Euskal kulturaren pertsonairik garrantzitsuenetakoa dugu, euskara batuaren bultzatzailea, argitaratzaile... Poesia sozialagatik da ezaguna literaturgintzan, gizatasuna eta sozialismoaren oinarri. Euskara batu zuzena lortu zuen, lapurtera klasikoa, bizkaiera eta euskara herrikoia orekatuz. Miranderen eragin nabarmena mintzamoldean hasiera batean, baina ondoren batuerara jo zuen. Poesia sinbolista aipagarria da, maldan behera da, aditu batzuen iritziz bere lanik onena. Antzerkigintzan egin zuen lana eta teatro modernoa sortu nahiean ibili zen. Bere helburua, euskal tradizioak eta Europako korronte garaikidea ulertzea izan zen. Bere antzerkilanen ezaugarriak, ironia, umorea eta hizkera zuzenak dira. Bere lanen ezaugarri nagusienak honako hauek dira:

Berritzailea da, baina beti euskal sustrai tradizionaletara lotua.
Justizia, askatasun...gaiak etengabe errepikatzen dira bere lanetan.
Sinbologia berritzailea.
Ezkortasuna nabari da bere lanetan, eta etorkizun hobearen jakinarazle da.

alaitzo

Xalaino — Sat, 28 Oct 2006 07:12:00 CDT

IGELA: Jon Mirandek eta Txomin Peillenek sortutako liburua da. Beraien helburua herrirarren tabuen kontra jokatzea zen. Ordura arte ukiezinak ziren eliza eta beste hainbat tradizioei barre eginez. Aipagarria da ahozko literaturati eskaini zioten lekua. Baina etsai asko batu zitzaizkion Igelari fededunak batez ere. Irakurle asko baina laguntzaile gutxi zituenez 1963 itxi behar izan zuten.

EUROPAKO JOERAK EUSKAL LETRETAN
Aldizkariek garrantzi handia zuten euskal testuen zabalkundean. Idearik distiratsuenak euskal literaturan txertatu asmoz, idazle asko Europara begira jarri ziren: Mitxelena eta Txillardegi, esaterako.

KOLDO MITXELENA (1915-1987)
Espetxeratua izan zen 1937an euskal gudarostean aritzeagatik. Heriotz zigorra ezarri bazioten ere aske atera zen. Edonola ere, 1946an berriro kartzelaratu zuten Francoren aurka egiteagatik eta kartzelan egon zen bi urte hatan punta-puntako filologo bihurtu zen.

Sekula ez zituen lanak bukatutzat jotzen, etengabeko kritika eta autokritikan aritzen baitzen. Bere lanak euskal linguistikan eta filologian nagusitzen dira. Gaztelaniaz eta euskaraz, bietara idazten zuen. Gaztelania nazioartera zabaltzeko asmoz eta euskaraz idazterako garaien literatura eta zine-kritika zituen gustokoen. Ezaugarri dezente ditu: hiztegi aberatsa, ironia puntua, maila zientifiko handiko testuak, esaldi luze eta konplexuak.

TXILLARDEGI (1929)
Bilbon ikasi zuen Industri Ingeneritza. Hainbat aldiz atxilotu zuten abertzale izateagatik. Atzerrian egin zituen hizkuntzalati ikasketak.

Txillardegik erabateko aldaketa ekarri zion euskal literaturari ordura arteko tradizionalismotik atera ezinda baitzebilen eta berritzea lortu zuen. Berrikuntza, batez ere, hizkera eta gaien aldetik ekarri zuen. Teknikan ere berrikuntza aipagarri bat egiten du 1.pertsonan idaztearena, alegia.

Txillardegik euskara ikasi zuen unetik egin zuen euskara batuaren alde. Honela idatzi ditu eleberri hauek: Leturiaren egunkari ezkutua (1957), Peru Leartzako (1959), Elsa Scheelen (1969), Haizeaz bestaldetik (1979), Exkixu (1988) eta Putzu (1999) besteak beste.

Eleberriaz gain saiakerak ere idatzi ditu. Hainbat aldizkaritan ere idatzitakoa da.

Hizkuntza, literaturaren oinarri

ncasado — Sat, 28 Oct 2006 04:29:54 CDT

HIZKUNTZA, LITERATURAREN OINARRI

Jendea erdaraz alfabetatua zegoen garaietan oso kontuan hartzekoak izan ziren euskara batua eta euskal hezkuntzaren lehen urratsak.

Euskara batua: 1968. urtean, Arantzazuko Biltzar Nagusian, Euskaltzaindiak Mitxelenak aukezturiko txostena onartu eta euskara batua ofizialki jaio zen.

Batasunaren oinarritzat erdialdeko euskalkiak hartu ziren erabilera zabalagatik, erdialdeko hizkerak bazterrekoen uztarri izateagatik eta hizkera horietan gauzaturiko literatur tradizio oparoagatik.

Euskara eta hezkuntza: Euskara modernizatzeko eta normalizatzeko prozesuan ikastolek eta alfabetatze-taldeek garrantzi handia izan zuten. Beraien lanari esker lortu baitziren euskaraz idazten eta irakurtzen zekiten lagun eta belaunaldi berriak.

Beranduago, ikastolak ia Euskal Herri osora zabaldu ziren eta hamarkada erdialdean helduen alfabetatze-ekimenak hasi ziren. Hala ere, euskal unibertsitatea 1973 urtera arte ez zen gauzatu.

ALDIZKARIGINTZA

ncasado — Sat, 28 Oct 2006 04:19:30 CDT

Argitaletxeek eragin handia izan zuten euskaltzaleengan eta beraien agerpenarekin batera, Euskal Herrian aldizkari berriak sortu ziren. Guztiak ez ziren ideologia berekoak.
Aldizkari asko aurreko urteetan sustraitu ziren, hala nola, Egan eta Jakin. Baina guztiz berriak ere sortu ziren, Igela adibidez.

EGAN

Euzko-Gogoak, aurreko hamarkadako sustatzailerik nagusienetakoak indarra galdu eta Antonio Arrue, Aingeru Irigarai eta Koldo Mitxelena euskaltzainen ardurapean Eganek hartu zuen ondorengotza Hegoaldean.

1953an eskara soilean argitaratzen hasi zen eta bere izaera zabalari esker, garaiko idazle garrantzitsuenek bertan idatzi zuten. Beraz, gerraosteko idazleen bultzatzaile handienetariko aldizkaria dugu hau.

Ezaugarri nagusitzat gaurkotasuna zuen Eganek:

Gaukotasuna hizkeran, kale hizkera bizi eta aberatsa erabiltzen zuen, maila jaso edo erdi jasotik gertukoa.
Gaurkotasuna gaietan. Gai ugari eskaintzen zituen, abangoardiako korroteen berri ematetik zine-kritikarainokoak. Nagusienak sorkuntza eta kritika literarioari buruzkoak ziren, antzerkiari ere leku zabal eta jarraia ematen ziolarik.

JAKIN

Arantzazuko apaizgai gazteek sortu zuten 1956an, Euzko-Gogoa eta Orixeren ildoari jarraituz. Hala ere, pixkanaka, ildo berriagoetatik abiatu zen aldizkaria. 1959an zuzendaritza berria izendatu eta ideia berriei ekinez, pentsamolde tradizionala atzean utzi zen betiko.

Berriak ziren, baita eta, Europako korronte filosofiko, kultural eta ideologikoekiko interesa eta hizkuntz eredu normalizatu eta estandarraren alde egin zuten apustua: Euskaltzaindiaren jarraitzaile aldarrikatu zuten beraien burua.

Horrela, euskara zenbait zientzia eta jakintzatarako gaitu nahirik, aldizkari hontako idazleak izan ziren euskara alor teknikoetan erabiltzen hasi zirenak, aldizkaria oso aberats bihurtuz.

Era berean, irakaskuntzarako testuliburugintzari eta hiztegigintza teknikoari buruzko kezka azaldu eta euskal unibertsitatearen beharra aldarrikatu zen aldizkarian.

testuingurua

euskaljakintza — Fri, 27 Oct 2006 02:36:38 CDT

There is no abstract available for this page revision.